‘Slachtoffer’: betekenis en interpretatie

Wanneer ben je een slachtoffer? Waar komt het woord ‘slachtoffer’ vandaan? En doet de algemene interpretatie hiervan wel recht aan hoe slachtofferschap wordt ervaren? Wij vormden onze eigen interpretatie aan de hand van gesprekken met mensen die het daadwerkelijk doorleven.

Slachtofferschap wordt nog weleens geassocieerd met lijdzaam of zwak zijn. Zo heeft het woord ‘slachtofferrol’ een behoorlijk negatieve lading. Hoe terecht is deze associatie? En wanneer ben je een slachtoffer? We zochten uit welke verschillende betekenissen aan deze term worden gegeven en welke geschiedenis erachter schuilt. Ook delen we onze eigen interpretatie. Gebaseerd op de gesprekken met slachtoffers durven wij namelijk te stellen dat slachtofferschap niets met zwakte te maken heeft – en juist alles met kracht.

Waar komt de term ‘slachtoffer’ vandaan?

We beginnen bij de geschiedenis. Wat vertelt de etymologie (afstamming) van het woord ons?
Van oorsprong werd het woord ‘slachtoffer’ alleen gebruikt om een dier (of mens) te beschrijven dat werd geslacht (/gedood) als offer aan een godheid.
Volgens het Woordenboek der Nederlandse Taal dateert het woord ‘slachtoffer’ als verwijzing naar een gedupeerd mens, uit 1557. Het jaar waarin Gnapeus schreef: “Het bloed onzes Heeren Christie (die een slachtoffer voor ons arme zondaers gheworden is) dat reynigt ons van de sonden.” Dit zou betekenen dat Jezus de eerste menselijke figuur was die werd aangeduid als ‘slachtoffer’ zoals we dat nu bedoelen.

Uit eigen onderzoek blijkt de term toch ook al eerder in deze vorm te zijn gebruikt. Namelijk in 1426, in het boek ‘Reize te voet door het Russische Rijk en Siberië, Volume 2’ van John Dundas Cochrane. Hier werd het woord nog met een ſ (lange s) en met een g in plaats van ch geschreven:

Definitie 'slachtoffer' verschilt

Het woord ‘slachtoffer’ wordt tegenwoordig op verschillende manieren uitgelegd.

Volgens Van Dale betekent het woord ‘slachtoffer’:
“Iemand die buiten zijn schuld lichamelijke, financiële of geestelijke schade lijdt; iemand die het moet ontgelden”.

Het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands geeft de volgende betekenis:
“Een door ongeluk getroffen persoon”.

En Wikipedia legt de definitie van het woord ‘slachtoffer’ iets breder uit:
“[…] een persoon die een schokkende gebeurtenis (buiten de gebruikelijke menselijke ervaring) heeft meegemaakt, daarvan getuige is geweest of erover gehoord heeft en daarbij is gedood of gewond en/of benadeeld, en/of daarop met een intens gevoel van machteloosheid en intense angst heeft gereageerd. […]”.

Wat verstaat Fonds Slachtofferhulp onder slachtofferschap?

Slachtofferschap wordt met regelmaat – al dan niet bewust – geassocieerd met lijdzaam, zielig of zwak zijn. Denk maar aan de negatieve lading van het woord ‘slachtofferrol’. Hoe terecht is deze associatie? Of beter gezegd: hoe onterecht? Verschillende ‘slachtoffers’ geven namelijk aan zich wel enigszins met de term te identificeren, maar zichzelf bovenal te zien als krachtige mensen die al heel veel hebben overwonnen.

Zo schrijft de Volkskrant n.a.v. een interview met de zussen Mirjam en Sandra, die hun ouders en broers verloren in de MH17-ramp:

“Het verdriet en het gemis was (en is) er altijd, maar de zussen hebben er nooit hun levens door laten bepalen. Zowel in eigen kring als in interviews verzetten ze zich vanaf het begin openlijk tegen de slachtofferrol. Die past hun niet, zo zijn ze ook niet opgevoed. Wel met: rug recht, blik vooruit. En niet bang zijn dat je iets niet kunt.”

In een eigen interview met deze zussen vertelden ze dat het medeleven vanuit hun omgeving op momenten juist heel moeilijk was:
“Ze vinden ons zielig. En dat is nou precies het laatste wat we willen.”

Mensen die een traumatische gebeurtenis meemaken reageren dus niet altijd zoals je misschien zou verwachten. Het staat niet vast dat mensen, zoals Wikipedia beschrijft, reageren met intense angst of machteloosheid. Of dat ze behoefte zouden hebben aan medeleven. Dit is voor de omgeving soms lastig te bevatten.

Lore Baeten, auteur van het boek ‘Ve(e)rkracht’, beschreef in een eerder artikel wat slachtofferschap voor haar betekent. En waar ze tegenaan loopt als het gaat om de interpretatie ervan:

‘’Ik heb soms moeite met de term ‘slachtoffer’. Mensen voelen zich comfortabel bij het idee dat je als slachtoffer zwak en zielig bent. Wanneer je kracht toont en de traumatische gebeurtenis inzet om anderen te helpen, dan wordt dat soms niet begrepen. Daarom vind ik de woordspeling ‘Ve(e)rkracht’, de titel van mijn boek, zo belangrijk. Ik wil laten zien dat slachtofferschap je leven niet definieert. Ook al draag je een hele zware rugzak, je bent sterk en krachtig. De term ‘slachtoffer’ omvat voor mij de woorden: kracht en kwetsbaarheid.’’

Fonds Slachtofferhulp sluit zich hierbij aan. In onze ogen zijn slachtoffers mensen zoals jij en ik, die een schokkende of traumatische gebeurtenis meemaken, maar daar weer krachtig uit kunnen komen. Met de juiste hulp en met begrip en (h)erkenning vanuit hun omgeving. En soms ook door juist hun traumatische ervaring om te zetten in kracht.

Zoals Hameeda Lakho, die zelf kindermishandeling en huiselijk geweld heeft meegemaakt en van daaruit de Academie voor Herstel en Ervaringsdeskundigheid oprichtte. Zij organiseert bijeenkomsten waarmee lotgenoten zich gezien en gehoord voelen. Want ze weet uit eigen ervaring hoe belangrijk die erkenning is voor het hervinden van de kracht in jezelf:

“Ik weet dat ik het verschil kan maken door voor mensen op te komen. Door te zeggen: je hebt bestaansrecht en je wordt niet langer ontkend. Het is ook onze maatschappelijke verantwoordelijkheid om slachtoffers die erkenning te bieden en een stem te geven. Daarom vind ik de samenwerking met Fonds Slachtofferhulp zo bijzonder. Door mensen een helpende hand te geven, kunnen ze hun kracht terugvinden. Want wij zijn hele sterke mensen en hebben al zo veel overwonnen.”

Nathalie van Eck, die als lotgenoot haar bijeenkomsten en inloopavonden bijwoont, zegt het volgende:

“Je realiseert je, wanneer je eerlijk naar jezelf bent, dat je getekend bent voor het leven. Dat is iets waar we mee om moeten leren gaan. En tegelijkertijd realiseer je je dat je heel sterk bent, en nog steeds van alles kunt bereiken.’’

Net als Hameeda zette ook Luuk zijn traumatische ervaring om in kracht. Met zijn voorstelling ‘Uit de maat’ hoopt hij lotgenoten te helpen:

“Mijn werk is geen doel op zich, maar een middel om gesprekken te openen. […] Mijn therapeut vroeg mij laatst of ik aangifte wilde doen, maar die behoefte heb ik niet. Ik pak mijn kracht terug door me niet meer te focussen op hem (de dader), maar op de manieren waarop ik mijn ervaring in iets goeds om kan zetten.”

Mensen die iets heftigs hebben meegemaakt, zijn dus bovenal mensen die hun leven niet laten definiëren door hun traumatische ervaring. Of zij zichzelf nu slachtoffer noemen en/of voelen, of niet. Passende hulp en begrip vanuit de samenleving helpen deze mensen om hun kracht terug te vinden. Daarom zetten wij ons al jaren in voor hun erkenning en voor een sterkere positie in de maatschappij.

Slachtofferrechten

Bij de versterking van de positie van slachtoffers hoort ook verbetering van slachtofferrechten. Ben jij zelf (nabestaande van een) slachtoffer van een misdrijf? Dit kan grote impact hebben op jouw leven. Gelukkig sta je er in ons land niet alleen voor en heb je allerlei rechten. Zoals recht op hulp, recht op informatie, spreekrecht en vaak ook recht op een schadevergoeding. Die slachtofferrechten zijn de afgelopen jaren steeds verder uitgebreid en bij wet vastgelegd. Op deze pagina vind je hiervan een overzicht.